If you don't know history...

Geschiedenisleraren op de middelbare school benadrukken altijd het belang van hun vak. "Je moet weten waar we vandaan gekomen zijn!" Destijds vond ik het maar ingewikkeld, al die losse jaartallen. De samenhang was voor mij ver te zoeken en causale verbanden tussen gebeurtenissen zag ik niet direct. Gelukkig is dit later wel verandert toen ik 'In Europa' keek van de VPRO. Ik kreeg overzicht en daardoor inzicht. 

 

Deze week kreeg ik opnieuw geschiedenisles en dit keer bespraken we een stukje oorsprong van mijn vakgebied. Bij Jabbla in België kreeg ik samen met Ellen Elings van TalkActive uitleg over de oorsprong van hun softwareprogramma voor spraakcomputers Mind Express. 

In de jaren '80 studeerde Bart Noe af aan de universiteit van Gent en daar ontmoette hij de vader van een meisje dat communiceerde met Bliss symbolen. Bliss symbolen maken gebruik van een aantal basale tekens die samengesteld een nieuwe betekenis weergeven. In 1999 verscheen er een artikel over Bliss in Onze Taal. O.a. op Revalidatiecentrum De Trappenberg werd er heel veel gebruik gemaakt van deze symbolen. 

"Wij willen een veilige wereld waar alle jonge mensen onder
goede begeleiding alles wat ze goed kunnen schitterend kunnen
ontwikkelen en ze nu en morgen te gebruiken om elk van jullie te helpen
 in een geest van solidariteit, vertrouwen en wederzijds respect"

De vader daagde de pas afgestudeerde Bart Noe uit om spraakuitvoer toe te voegen aan de symbolen en zo geschiede. Bart ging aan het werk en de voorloper van de hedendaagse Mind Express software werd geboren. Het grote bord, also known as spraakcomputer, diende ruim 25 jaar geleden tegelijkertijd als tafelblad op de rolstoel van het meisje. Het gaf haar een stem en de mogelijkheid om uiting te geven aan haar persoonlijkheid. 

Bart Noe van Jabbla.com

Toch waren de 'slechts 378 vakjes' verdeeld over 21 kolommen en 18 rijen niet voldoende. Men zocht verder en zo ontstond de mogelijkheid om aan elke knop 3 niveaus toe te kennen. Het totaal aantal woorden groeide zo naar 1134. Na deze eerste computer ontwikkelde men een tweede versie en zodra de mogelijkheid zich voor deed maakten ze in de jaren '90 van de vorige eeuw de overstap naar 'tablets' met een touch screen. Met de techniek van hun eerste spraakcomputer in het achterhoofd ontstond Mind Express. Over de jaren heen is er natuurlijk veel ontwikkeld, maar in Mind Express kun je nog altijd 3 verschillende boodschappen aan 1 knop toekennen en zo bijvoorbeeld schakelen tussen de 1e persoon enkelvoud, 2e persoon enkelvoud en 1e persoon meervoud, 'ik, jij, wij'. Je hebt hiervoor op 1 pagina dan slechts 2 knoppen nodig en dat geeft ruimte voor een ander woord. 

Na de geschiedenisles hebben Ellen, Bart en ik ons gericht op de tegenwoordige tijd en de toekomst. Samen werken we toe naar de vertaling van de papieren PODD boeken naar het Nederlands. Nog dit jaar zullen de eerste boeken beschikbaar komen. En daarna willen we dat er ook een digitale versie beschikbaar komt zodat deze in combinatie met de papieren boeken gebruikt kan worden om niet- of nauwelijks sprekende mensen en stem te geven. 

Kennismaken met eye tracking

Veel mensen staan er niet dagelijks bij stil dat succesvolle communicatie niet voor iedereen vanzelfsprekend is. Er zijn ook in Nederland heel veel mensen die niet kunnen spreken. Zij zijn aangewezen op Ondersteunde Communicatie. Voor hen die mijn blog al langere tijd lezen, is het geen nieuws dat onder andere een meisjes en vrouwen met het Rett syndroom zijn aangewezen op OC. Afgelopen zaterdag kwam de Zweedse Rett syndroom vereniging (RSIS) voor de 20e jaarlijkse vergadering bij elkaar. 

Volwassen dames met het Rett syndroom 

Op verzoek van de RSIS heb ik een lezing gegeven over ondersteunde taalverwerving en het Rett syndroom. Daar ontmoette ik een volwassen dame met Rett. Zoals dat hoort, heb ik deze dame niet naar haar leeftijd gevraagd, maar ik ga ervan uit dat ze ouder dan 30 is. Ze heeft een deel van de lezing bijgewoond en geproefd van de Hollandse lekkernijen die ik had meegebracht. Tijdens de lunch is ze samen met haar assistent weggegaan. Ik heb haar helaas niet uitgebreid gesproken. 

Wel hoorde ik van de voorzitter van de RSIS over een vrouw met Rett die elke vrijdag als gastvrouw week werkt in een theater. Ze begroet de bezoekers met haar betoverende glimlach en een druk op haar spraakknop zorgt ervoor dat de bezoekers horen dat ze welkom zijn en waar ze hun jas op mogen hangen. Geweldig, deze vrouw neemt echt deel aan de maatschappij.

's Avonds, na afloop van het conference diner, vroegen de ouders van andere vrouw, een 25-jarige uit de omgeving van Gotenburg, om advies voor hun dochter. De meeste aandacht wordt besteed aan jonge meisjes en ze missen de handvatten voor hun eigen situatie. Ik heb met hen meegedacht en ook aangegeven dat ik zelf nog maar weinig vrouwen met Rett heb ontmoet. Ze willen graag dat daar verandering in komt en hebben me daarom gevraagd om een keer bij hen langs te komen en met hun dochter mee te kijken als zij naar werk en dagbesteding gaat. Ze is onder andere 1 dag per week assistent op haar oude school. Ik ben benieuwd en ga er graag een keer naartoe om kennis te maken. 

Hoog in de lucht

Zondagavond maakten 2 mensen kennis met oogbesturing terwijl ze van Stockholm naar Amsterdam vlogen. Kort voor het opstijgen raakte ik aan de praat met de purser en een medepassagier, omdat we beiden mochten plaatsnemen op de eerste rij. Er was ruimte over in de businessclass en mijn handbagage paste niet meer in de bagagebak boven mijn oorspronkelijke zitplaats. Met de reden voor ons verblijf in de Zweedse hoofdstad startte het gesprek. Hij had zojuist weer afscheid genomen van zijn vriendin en ik had een lezing gegeven in het Karolinska Institutet over OC en het Rett syndroom. “Wat is dat, het Rett syndroom?” Voornamelijk meisjes hebben dit syndroom en het openbaart zich door het verliezen van allerlei motorische vaardigheden. Het feit dat deze meisjes meestal niet kunnen praten en daarom gebruik zouden kunnen maken van een computer die je met je ogen bestuurt wakkerde de nieuwsgierigheid verder aan.

De KLM-purser wilde zo'n computer best even uitproberen na het opstijgen, als dat mocht. Natuurlijk, geen probleem! Zodra het lampje van 'stoelriemen vast' uit ging, haalde ik de TobiiDynavox I-12+ spraakcomputer tevoorschijn. Hij was zichtbaar verrast door deze technologie en vroeg zich af of zijn overleden buurjongen hier baat bij gehad zou hebben. Die jongen had ziekte de van Duchenne. Mijn medepassagier Wessel wilde de computer daarna ook wel even uitproberen. Na een snelle kalibratie en een eerste introductie liet ik hen zien dat we met deze computer en de juiste software ook in staat zijn om opnames te maken. We kunnen vastleggen waar iemand kijkt. Tijdens de vlucht speelde hij een spelletje en gebruikte hij het toetsenbord om iets te typen. Het was even wennen, maar aan het einde van de vlucht bedankten beide heren me voor deze kennismaking.
Graag gedaan!

Een spelletje in Look to Learn - recorded met GazeViewer.

Met je ogen leren praten

Met je ogen leren praten

Als praten niet lukt en de handfunctie zeer beperkt is, dan kan een oogbestuurde spraakcomputer uitkomst bieden. Het vraagt enige oefening en dan kunnen zelfs jonge kinderen met hun ogen leren praten.

Er zijn mogelijkheden om zelfstandig spelletjes te spelen en daar vervolgens over te praten door gebruik te maken van een paginaset met een aantal afbeeldingen. In het nieuwste nummer van Vakblad Vroeg staat onderstaand artikel. Veel lees plezier! 

Meer weten? Laat een berichtje achter. 

Ik wil alleen zijn

Vrijdag 6 november ontmoette ik twee meisjes met een spraakcomputer gebaseerd op oogbesturing, de ene 3 jaar oud met een Tobii I-12 de ander 11 jaar oud met een laptop en een oogbesturingsmodule. Er zijn verschillende hulpmiddelen voor hen die niet kunne spreken. Gespecialiseerde logopedisten en ergotherapeuten kennen het assortiment, maar niet voor elke therapeut is het vanzelfsprekend om meer dan 5 verschillende hulpmiddelen op te noemen. In een eerder bericht schreef ik over de Tellus, Zingui en Tobii I-15. 

In de afgelopen jaren heb ik heel wat aanvragen voor een (oogbestuurde) computer verstuurd naar zorgverzekeraars. Gelukkig is het nog niet voorgekomen dat een aanvraag werd afgekeurd. In de meeste gevallen vragen we naast het hulpmiddel ook een statief aan. Het statief maakt het mogelijk om de computer op verschillende plaatsen (uitgangshoudingen) goed te positioneren. Denk bijvoorbeeld aan het gebruik van de computer terwijl je op je rug ligt om uit te rusten of op het waterbed geniet van de snoezelruimte. Zonder statief is de gebruiker afhankelijk van een persoon die de computer voor hem vasthoudt, niet handig natuurlijk als de begeleidster net even weg is gelopen terwijl hij iets wil vertellen. 

En toch vraag ik me af of hulpmiddelen vaker zonder statief gebruikt kunnen worden. Waarom, omdat het hulpmiddel dan misschien sneller meegenomen zal worden of is het vooral een kwestie van gewenning en 'opvoeden' van de mensen rondom de gebruiker? 
Recent werd ik geïnspireerd door een dapper meisje uit Stockholm. Tijdens het avondeten zei ze: "Ik wil iets zeggen" "laat me alleen" "ik wil een activiteit" "tv" "kijken". Het 6 jarige meisje met Rett navigeerde door haar digitale PODD op zoek naar de woorden om aan te geven dat ze geen zin meer had in de drukte van haar zusje en het bezoek. Ze wilde een "film" met "elfjes" "prins" en nog een derde karakter die ik ben vergeten. Haar ouders hoorden haar, vatten samen wat ze had gezegd en vroegen of ze haar goed begrepen hadden. Ze knikte en vervolgens hielp haar vader haar naar de bank. Hij nam de spraakcomputer die op tafel stond mee en zette die bij haar neer op de bank. Even later kwam hij bij ons terug. We praatten verder met op de achtergrond het geluid van de animatiefilm over elfjes en prinsen. Op de bank zat een heel tevreden meisje. Na de maaltijd ben ik even bij haar gaan zitten. De film was net 15 minuten bezig. Ik vond het een leuke film en zei dat tegen haar met behulp van de spraakcomputer. Ze selecteerde verschillende woorden onder andere "klaar" "helpen" "kleding verwisselen" "iets anders" "stoppen". Ik heb haar moeder geroepen en gevraagd of het zou kunnen dat ze genoeg had van tv kijken. Inderdaad. Ze wilde graag naar de wc. Haar moeder heeft haar geholpen om naar het toilet te lopen, dat kan ze niet zelfstandig. 

Stiekem is dit veel te gezond voor Trick or Treat.

- 31 oktober was het Halloween - 

Polly maakt gebruik van verschillende woorden om haar eigen boodschap duidelijk te maken. Soms zit er een woord tussen waarvan ik niet begrijp waarom ze die gebruikt. Misschien heeft ze het per ongeluk geselecteerd? Misschien is ze ontzettend creatief met taal? Toch geeft ze zelf aan wat ze wil en waar ze behoefte aan heeft! In 3 dagen tijd hoor ik haar o.a. de volgende dingen zeggen: zelf haar kamer aan gasten willen laten zien en daarbij specifieke voorwerpen benoemen, even alleen willen zijn, niet de hele film afkijken, halverwege de film beginnen, langs de deuren willen gaan voor Halloween, zich verkleden als skelet, boven alleen snoepjes eten, rommel maken op haar slaapkamer terwijl ze van haar moeder moet opruimen, het huis opruimen als de gasten weer weg zijn. Ze kan het allemaal, ook al is ze nog maar 6 jaar oud en heeft ze het Rett syndroom. Belangrijk is wel dat ze de tijd krijgt om te zeggen wat ze wil zeggen en dat de computer altijd bij haar in de buurt is. Vergeet ook niet dat haar ouders en persoonlijke assistenten al ruim een jaar visuele ondersteuning bieden bij alles wat ze zeggen. Ze gebruiken een (papieren) PODD met 12 afbeeldingen per pagina en hopen spoedig over te kunnen gaan op een PODD met 20 afbeeldingen op 1 bladzijde. 
De ouders van het 3 jarige meisje dat ik vrijdag ontmoette gebruiken de spraakcomputer om continue voorbeeld te geven. Ze zeggen wat ze willen zeggen, en selecteren daarbij de afbeeldingen op de spraakcomputer. De moeder van dit meisje wil graag dat haar dochter uiteindelijk gewoon naar school kan. 
Het komt zeker weten goed, als iedereen haar blijft benaderen als een meisje met een eigen mening en interesses zoals elk ander jong meisje.

Spraakcomputers zijn fantastisch!

Eerder schreef ik al eens over Polly, een stoer Zweeds meisje met het Rett syndroom. Graag wil ik jullie nog veel meer over haar vertellen. Ze heeft me er toestemming voor gegeven. Het liefst wil ze dat ik er over 'shout' {schreeuw}!  

Onze belevingswerelden zijn verschillend, behalve dan dat we Frozen allebei een leuke film vinden. Goed, ik moet toegeven dat zij een iets grotere fan is. Ik heb geen pyjama van Elsa en ook geen pop van Anna die even groot is als ik.

Zij is 6 jaar oud en leert net lezen.

Ik ben 28 lentes jong en ben al afgestudeerd.

Zij spreekt Zweeds en waarschijnlijk een beetje Pools. 

Ik spreek Nederlands, Engels en als ik mijn best doe Duits en Frans.

Do you want to build a snowman? - Frozen 

Ondanks deze verschillen, vinden we het ontzettend leuk om elkaar weer te zien. We hebben ook geen last van een taalbarrière. Polly stelt haar boodschap samen door te kijken naar het beeldscherm van haar spraakcomputer. Ze vind me 'snäll' {aardig}. Ze wil zelf haar slaapkamer aan mij en het andere bezoek laten zien en vertelt over haar kledingkast en haar prinsessendeken. Even later gebruik diezelfde spraakcomputer als het mijn beurt is door het scherm aan te raken. Ik vind het 'häftigt' {geweldig} om haar kamer te {zien} 'titta'. We geven elkaar een knuffel en gaan naar beneden. 

We spreken verschillende talen, maar kennen dezelfde beeldtaal. We kennen de PCS-symbolen die gebruikt worden in de papieren PODD en de PODD op haar spraakcomputer. De ouders van Polly hebben voor haar de PODD in The Grid vertaalt naar het Zweeds. Gelukkig maar! Het maakt het mogelijk om met elkaar te praten, want sommige Zweedse woordjes begrijp ik inmiddels wel... maar met de visuele symbolen kunnen we allebei uit de voeten. Op zaterdagavond 31 oktober gaat Polly net als haar buurtgenootjes met haar zusje en moeder langs de deuren voor Halloween. De aanwezigheid van haar assistent is het enige verschil. Polly komt thuis met een tasje vol 'godis' {snoep}. Polly en haar zusje verdelen de buit en gaat naar haar slaapkamer om alles op te eten. Gelukkig krijg ik ook een chocolaatje als haar moeder met een aantal snoepjes weer beneden komt. "Dank je wel Polly!" schreeuw ik in het Engels naar boven. "Polly says: 'You are welcome'" klinkt het even later van boven. Haar assistent heeft opgetreden als vertaler. Prachtig! 
De spraakcomputer is fantastisch! 
En haar assistent trouwens ook. 

Wachten op mogelijkheden.

Op de vroege ochtend van donderdag 23 april reis ik af naar Gent in België. Helaas staat er bij Antwerpen een fikse dagelijkse file en ook op het laatste stuk van Antwerpen naar Gent wordt me de kans geboden mijn geduld te oefenen. Het doet me denken aan hoe ouders van een zorgintensief kind in Nederland regelmatig moeten wachten in ziekenhuizen, op de levering van een benodigd hulpmiddel dat is aangevraagd bij de zorgverzekeraar en soms op zorgprofessional zoals ik (sorry!). Bij al dàt wachten stelt mijn wachten in de file niet veel voor. Ik ken de bestemming en mijn navigatiesysteem vertelt me dat ik met slechts een uur vertraging aan zal komen bij REVA Gent. REVA Gent is wat de Support Beurs is in Nederland. 

Rond half 12 arriveer ik uiteindelijk op het zonnige parkeerterrein De grote hallen zijn ook hier gevuld met talloze stands met rolstoelen, scootmobielen, badbrancards, reisorganisaties, aangepaste auto's, tilliften, trapaanpassingen, flexibele keukens etc. Even loop ik rond en laat ik de indrukwekkende hoeveelheid op me inwerken. De standhouders zijn vriendelijk en hebben meer dan genoeg glimlachjes en knikjes voor alle beursbezoekers. 

Ik zoek een Belgische leverancier van communicatiehulpmiddelen, de eerste die ik tegenkom is de stand van HMC. Met een van de adviseurs heb ik een goed gesprek over de mogelijkheden van de Tobii I-12 en wederzijdse ervaringen met 2 verschillende softwarepakketten, te weten: Tobii Communicator en Mind Express 4. Beiden hebben voor en nadelen en in Wallonië heeft men van oudsher een voorkeur voor TC, terwijl men in Vlaanderen vaker kiest voor ME4. Naast de Tobii-12 staat in dezelfde stand een Tellus 4 met daaronder een Eyetech TM4. De leverancier legt uit dat ze de Tellus soms ook leveren in combinatie met de PCEye GO. Op de Tellus 4 is dezelfde paginaset geopend en ik probeer 'm even uit. Als ik stil blijf zitten, dan kan ik ook met deze spraakcomputer goed bedienen met mijn ogen. In tegenstelling tot de computers die ik tot nu toe gebruikt heb, geeft de Eyetech de gebruiker ook nog de mogelijkheid om een selectie te maken middels knipperen (nadrukkelijk ogen sluiten) of klikken op een externe schakelaar. 

De Tellus 5 in combinatie met de TM4 Mini.

Op een volgende stand probeer ik de Eyetech TM4 Mini uit. De TM4 Mini laat met twee groene lichtjes zien of mijn ogen goed zichtbaar zijn.  De adviseur van Jabbla herkent me nog van de stand op ISAAC 2014 te Lissabon en we praten door over onze ervaringen met spraakcomputers voor o.a. kinderen met het Rett syndroom en algemene ontwikkelingen. Dan laat hij mij de nieuwste versie van de Tellus zien, de Tellus 5. Deze is lichter dan de Tellus 4 en heeft een nieuw uiterlijk en meer capaciteit. De TM4 Mini geeft me net als de TM4 de mogelijkheid om middels knipperen een vakje te selecteren. 

Aan het einde van de middag keer ik terug naar de stand van HMC om o.a. de aanwezige accountmanager van TobiiDynavox nog te spreken. We praten over ontwikkelingen die in de nabije toekomst verwacht worden en raken met de adviseur aan de praat over de levertijd van hulpmiddelen in België. De adviseur vertelt me dat ze in het geval van een passing voor een oogbestuurder computer altijd de Tellus en de Tobii meeneemt. Ze probeert beiden uit en op basis van de passing krijgt de gebruiker het hulpmiddel nog 2 weken op proef. Na een geslaagde proefperiode schrijft de adviseur samen met een betrokken behandelaar een uitgebreide onderbouwing voor het overheidskantoor dat in België de verstrekkingen regelt. Het hele pakket wordt opgestuurd en dan moet de aanvrager wachten. Heel lang wachten. Met een beetje geluk krijgt de aanvrager binnen 14 maanden (!) een reactie. Dit geldt voor zowel voor de aanvraag voor een iemand met ALS, als een kind met bijvoorbeeld het Rett syndroom. Het lijkt me voor de persoon met een meervoudige communicatieve beperking en diens omgeving, de wachtende partij moeilijk te verkroppen dat ze het nog een jaar lang zonder de extra communicatie mogelijkheden moet stellen. Gelukkig duurt het in Nederland niet meestal niet zo lang en reageren goede verzekeraars soms zelfs binnen 10 dagen op de aanvraag van een communicatiehulpmiddel. Bij het wachten van onze zuiderburen, stelt het wachten op een spraakcomputer in Nederland niet zo heel veel voor. We mogen ons gelukkig prijzen dat de meeste Nederlanders nog steeds even oud zijn als op de dag van aanvragen, op het moment dat het benodigde hulpmiddel krijgen. 

Op de terugweg werd het begrip 'rotonde' verrijkt.
In België kan een rotonde er ook zo uitzien. 

Eindelijk een spraakcomputer: "Beter laat bloeien, dan niet bloeien!"

Vrijdag 10 april was het eindelijk zo ver! De lente is met volle hevigheid voelbaar en zichtbaar geworden. De zon verwarmde mijn kantoorruimte en ineens zijn al die kale dorre takken langs de snelweg voorzien van een groene of witte waas. De eerste blaadjes en bloesem komt uit! Dat wat aan het begin van de week nog levenloos leek, geeft nu blijk van levenskracht en groei! 

Vorige week was ik op weg naar een cliënt, toen ik nog erg veel dorre takken zag en slechts af en toe wat voorzichtig groen. De sterkste takken en planten op de juiste plaats hadden al voldoende energie om te beginnen met bloeien. Anderen hebben meer tijd en/of beduidend andere omstandigheden nodig om tot volle bloei te komen; meer warmte, water etc.
Het deed me denken aan het tempo waarmee kinderen groeien en zich ontwikkelen. De een leert snel en 'bloeit' vroeg en ogenschijnlijk gemakkelijk. Anderen hebben meer tijd en/of een duidelijke verandering in de omgeving nodig om tot volle bloei te kunnen komen. Pas als ze de juiste ondersteuning krijgen, wordt voor iedereen zichtbaar en hoorbaar wat ze al die tijd als in zich hadden, kracht om te groeien. 

Bij twee meisjes die ik recent bezocht is na zeker 10 jaar leven met de beperkingen van het Rett syndroom nieuwe kracht om te groeien zichtbaar geworden. Het Rett syndroom zorgt ervoor dat deze tienermeiden niet kunnen lopen, hun handen niet meer functioneel kunnen gebruiken en praten lukt ze ook niet. Hun ouders proberen hun lichaamssignalen zo goed mogelijk te interpreteren en stemmen daar hun zorg op af. De ouders en begeleiders van het ene meisje kennen haar zo goed, dat ze het aanvoelen als er iets aan de hand is en ze iets duidelijk wil maken met haar blikrichting. 
Pogingen om tot een goed OC-systeem te komen waren bij het andere meisje in de vroege kinderjaren niet succesvol geweest en daarna had men het niet meer geprobeerd. Anderhalf jaar geleden veranderde de moeder van dat meisje op eigen initiatief iets in haar omgeving. Ze had nieuwe hoop gekregen tijdens een congres en daardoor kan haar dochter nu tot bloei komen. Met veel moed, geduld en doorzettingsvermogen introduceerde ze pictogrammen in de hoop dat hun dochter daarmee haar voorkeur kenbaar zou kunnen maken en ze probeerden of ze kon categoriseren. Langzaam werden tekenen van groei zichtbaar. Na een lange dag op het dagbestedingscentrum koos ze zelf voor 'rusten in bed' of 'een dvd kijken' terwijl haar ouders meer dan eens het tegenovergestelde voor haar gekozen zouden hebben. Ze bleek met enige oefening ook prima in staat om aan te geven of de foto hoorde bij de categorie mensen of dieren. 

Beide meiden hebben inmiddels kennisgemaakt met de mogelijkheden die een spraakcomputer, bestuurbaar met hun ogen, biedt. De één heeft er een dagdeel gebruik van kunnen maken tijdens een passing en de ander heeft op dit nu voor 5 weken een computer te leen van de leverancier. De eerste heeft plezier beleefd aan het spelen van de actie-reactie spelletjes en het gebruik van een paginaset voor 2 vooraf gekozen situaties, te weten; eten en spelen met favoriet speelgoed. De paginasets waren een maand op papier, in een map, beschikbaar en door ouders gebruikt tijdens deze situaties en dat wierp z'n vruchten af. Ze selecteerde ongeveer 15 afbeeldingen in de paginaset. Ze heeft meer tijd nodig om misschien net zo goed onder de knie te krijgen als het andere meisje. Zij heeft nu, na een jaar lang intensief ervaring opdoen met losse plaatjes en een doorkijkraam, kunnen laten zien dat ze initiatief neemt om te zeggen wat ze wil zeggen op het moment dat ze dat wil zeggen. Ze vindt haar weg in een paginaset met ruim 100 symboolvakken. Ze vertelt dat ze wil drinken op het moment dat haar ouders dat absoluut niet verwachten, maakt grapjes en praat met haar broer over de smaak van het avondeten. Ze begroet mensen die binnenkomen met 'hoi' of 'goedemorgen' en neemt met 'tot ziens!' afscheid van de karakters in een tv-programma als ze zeggen 'dag, dag'. 


"Stel nou dat er woensdag iemand was gaan snoeien en alle 'nog niet groene takken' had weggehaald", dacht ik op vrijdag 10 april, "dan waren ze vandaag niet gaan bloeien, nu de omstandigheden beter zijn". Als de ouders van het tweede meisje niet de moed hadden opgevat om anderhalf jaar geleden zelf aan de slag te gaan met de afbeeldingen, dan ze nu geen grappen met haar broer kunnen maken! "Beter laat bloeien, dan niet bloeien!"

Ik ben benieuwd wat het eerste meisje gaat doen als zij zo'n computer een aantal weken kan lenen. Gaat ze haar ouders ook verrassen met andere voorkeuren dan tot nu toe wordt aangenomen? Het zou mooi zijn! 

Wil je meer weten? Lees dan ook eens een van mijn eerdere berichten.
Ben je ook gepassioneerd over het tot bloei laten komen van kinderen